اطلاعات اقلیمی تالاب گاوخونی
تالاب گاوخونی یکی از بکرترین چشماندازهای طبیعی استان اصفهان محسوب میشود. این تالاب در آستانه ورود به کویر (مرز میان اکوسیستم آبی با خشکی) واقع شده و انعکاسی از شرایط حاکم بر این دو بومسازگان است.
بر اساس اطلاعات موجود وسعت تپههای شنی مجاور تالاب بالغ بر ۱۷۳۹۵ هکتار است که از نزدیکی شهر ورزنه آغاز شده و تا چند کیلومتری جنوب شرقی روستای خارا به طول ۸۴ کیلومتر امتداد دارد. ارتفاع تپههای مذکور در نقاط مختلف آن فرق میکند و حداکثر آن در محلی به نام شهر سرای یا سبا به ۶۲ متر میرسد. عرض این تپهها در بخشهای شمالی آن قابل توجه بوده تا ۱۵ کیلومتر میرسد، در حالی که در نواحی جنوبی عرض آن به بیش از یک کیلومتر نمیرسد.
حضور تالاب گاوخونی در مجاورت تپههای شنی و تاثیرات مثبت آن از مهمترین عوامل طبیعی تثبیتکننده آنها به شمار میآید. اگرچه طبق شواهد موجود این تپهها در طی سالیان دراز متوالی حرکت چندانی نداشته و فاصله خود را شهر و روستاهای مجاور تا حدودی حفظ کرده است، اما بخش اعظم این موهبت مرهون حیات گاوخونی است و چنانچه روند کاهش آب وروی تالاب و خشک شدن آن به همین ترتیب ادامه یابد، با مرگ تدریجی تالاب، حرکت شنهای روان آغاز و به مقدار قابل ملاحظهای تسریع میشود. در این صورت است که حکایت مدفون شدن شهرها یا روستاهایی همانند شهر سبا تکرار خواهد شد. این پدیده نه تنها مناطق مجاور تالاب، بلکه حتی مزارع و مناطق شرقی و جنوب شرقی استان اصفهان را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد. عمدهترین نقش تالاب در تثبیت تپههای شنی را میتوان به صورت ذیل خلاصه کرد:
پوشش گیاهی انبوهی که در بخشهایی از تالاب و به ویژه بخش شمالی آن وجود دارد و رویش گیاهانی همچون گز و نی که ارتفاع پوشش قابل ملاحظهای دارند، در کاهش سرعت بادها و جلوگیری از حرکت شنهایی که توسط باد حمل میشوند، نقش مهمی دارد.
به علت بالا بودن سفره آب زیرزمینی مناطق حاشیهای تالاب و خاصیت مویینگی خاک، درصد رطوبت تپههای شنی افزایش مییابد که این امر خود موجب تثبیت شنهای روان میشود.
دسترسی به سفرههای آب زیرزمینی در بخشهایی از تپههای شنی مجاور تالاب موجب رویش بسیاری از گیاهان به ویژه گیاهان شورپسند و ماسهپسند میشود که این امر سهم به سزایی در تثبیت تپههای شنی ایفا میکند . همچنین میتوان با کاشت مصنوعی گیاهان سازگار که قدرت رویش در چنین مناطقی دارند، به این امر کمک کرد. بر همین اساس در بخشی از گزارش مقدماتی لزوم جنگلکاری باتلاق گاوخونی (دکتر پرویز نیلوفری- ۱۳۶۴) آمده است: «در حوالی باتلاق گاوخونی تپههای شنی فراوانی به چشم میخورد که میبایست به وسیله گونههای مختلف تاغ جنگلکاری شود تا شهر اصفهان از اثرات آن و از گرد و غبارهای حساسیتزای آن مصون بماند»
بادهای حامل شن و ماسه ضمن حرکت از میان دریاچه تحت تاثیر رطوبت آن قرار گرفته و ماسه خود را رسوب میدهند.
رودخانه زایندهرود و تالاب گاوخونی در ایام پرآبی بخشهایی از تپههای شنی مجاور خود را با رسوبات حامل پوشانده به تثبیت آن کمک میکنند.
خاصیت مویینگی خاک، آب شور تالاب را از نواحی پایین به قسمتهای فوقانی خاک هدایت میکند که در مرحله بعد با تبخیر شدید آن لایهای از نمک به صورت یک حالت سیمان مانند از حرکت ماسهها جلوگیری میکند.
در مطلاعات ریختشناسی زمین (اجل لوئیان، پاکزاد- ۱۳۷۵) ماسههای بادی و تپههای شنی منطقه به ۵ گروه مجزا تقسیم میشوند که در ذیل به شرح هر یک میپردازیم.
تپههای ماسهای بزرگ و فعال
از مهمترین و موثرترین پدیدههای ریختشناسی زمین به این منطقه صحرایی است که به صورت یک ارگ بزرگ از شمال تا جنوب حاشیه غربی باتلاق مذکور توسعه یافته است و از شمال که به طرف جنوب پیش میرویم، از حجم و عرض ماسههای مذکور به مقدار قابل ملاحظهای کاسته میشود. پوشش گیاهی آن در بخشهای مرکزی به دلیل بالا بودن سفره آب زیرزمینی قابل توجه است. همچنین بخشهای شمالی آن در مقایسه با بخشهای جنوبیتر از تراکم پوشش گیاهی بیشتری برخوردار است. در این ارگ عناصر ریختشناسی ستارهای، پناهگاهی و شمشیری مشاهده میشود.
تپههای ماسهای کوچک و فعال
این تپهها به طور عمده به صورت منفرد یا متصل به یکدیگر و با ارتفاع حداکثر ۲۴ تا ۳۰ متر دیده میشوند و در شرق روستای حسنآباد و خارا و غرب روستای حسنآباد توسعه یافتهاند. از آن جایی که این تپههای کوچک فعال بوده و حرکت شنهای روان در آنها زیاد است، برای جلوگیری از گسترش آنها از پوشش گیاهی مصنوعی کاشته شده در منطقه استفاده شده است، منشاء تپههای بخش شرقی منطقه، نهشتههای ماسهای بزرگ فعال و بخش غربی آن گچ و مارن نواحی مجاور میباشد و جهت حرکت آنها متاثر از جهت حرکت بادهای منطقه است.
تپههای ماسهای کوچک و غیرفعال
این تپهها نسبت به تپههای فعال قدیمیتر فعال بوده و سطح آنها را پوشش گیاهی نسبتاً متراکمی فرا گرفته است. این تپهها به صورت منفرد در مناطقی که سطح آب زیرزمینی نسبتاً بالا میباشد، توسعه یافتهاند. تعداد زیادی از این تپهها را میتوان در حاشیه شمالی ارگ مشاهده کرد که از لحاظ ریختشناسی حالت گنبدی شکلداشته و تقریباً تثبیت شده هستند.
نواحی بین تپهای
این مناطق شامل زمینهایی است که در بین تپههای ماسهای بزرگ فعال، به ویژه در بخشهای مرکزی و جنوبی آنها گسترش دارند. در اینجا ضخامت لایه ماسهای که زمین را میپوشاند، از ۵۰ سانتیمتر تجاوز نمیکند و سطح آب زیرزمینی بین ۸۰ سانتیمتر تا ۲ متر در نوسان است. لایهی زیرین این نواحی را رسوبات باتلاقی تشکیل میدهد و تاثیر فرسایش بادی در آنها بسیار اندک است.
پهنههای ماسهای
این پهنهها به صورت فعال یا غیرفعال در حواشی تپههای شنی وجود دارند و عموماً به صورت مسطح هستند. بخش غیرفعال این پهنهها در نواحی مجاور تالاب که سطح آب زیرزمینی بالاداشته و بر اثر خاصیت مویینگی و تبخیر شدید، لایهای از نمک سطح آن را میپوشاند، قرار دارند .
پوشش گیاهی تالاب ( جنگل گز ونیزارها )
ابتدا مصب رودخانه را نیزارها و گزستان وسیع و انبوه فرا گرفته و نیز مملو از جلبک های سبز می باشد . بخش کوچکی از حاشیه شمالی زاینده رود از مصب به طرف ورزنه ، دارای پوشش هالوفیت است و بوته کاری آتریپلکس صورت گرفته است و در دو بخش شمال غربی تالاب ، کوه سیاه واقع شده است که بلندترین ارتفاع منطقه محسوب می شود در قسمت شرقی پوشش گیاهی بیشتری است .
گاوخونی دارای گیاهان نمک دوستی است که از گونه های معروف آن می توان از اسپند ، شیرین بیان ، سالیکورنیا ، اشنو ، چوبک و نی به ویژه انواع و اقسام گز را نام برد که د رگذشته به صورت بیشه های پر درختی بوده است که در نتیجه قطع درختان و به کار بردن آن در سوخت و همچنین تهیه زغال از بین رفته اند . وجود چاله های بی شماری که جهت تهیه زغال ایجاد گردیده و در اغلب نقاط گاوخونی مشاهده می گردد معرف این امر است . درختان گز به واسطه از بین رفتن ، امروزه به صورت بوته های پای کوتاه درآمده است و دیگر پناهگاه مناسبی برای گورخرهایی که در این حوضه فرو رفته زندگی می کنند نیست . قسمت عمده ای از اراضی به علت شوری و قلیائیت زیاد فاقد هر گونه رستنی است .
ویژگی های بصری خاک منطقه
همچنین قسمت شوره زار این منطقه که از سطحی وسیع و سفیدرنگ برخوردار است به صورت پراکنده نیز دیده می شود که در لایه های رو سفیدرنگ (نمک) و در لایه های زیر قهوه ای رنگ (گل) می باشد. در بخشی از نمک زار برداشت نمک به صورت سنتی انجام می گردد. در حاشیه کوه سیاه سنگهای سیاه رنگ آذرین با اندازه های کوچک روی سطح وجود دارد و زیر آنها خاک به رنگ اکر نمایان است.
جهت دریافت تصاویر بیشتر لطفا درخواست خود را به پست الکترونیکی کاشانه هنر ارسال نمایید.